(έργο εν εξελίξει)

Προχωρώντας, λοιπόν, σε μία στενωπό, εισήλθαμε από μία μικρή θύρα στην έπαυλη, μπροστά από την οποία εκτεινόταν

ο κήπος, καλλωπισμένος από τη φύση και την τέχνη. Ευρισκόμενος σε ένα ύψωμα, ο κήπος απελάμβανε θαυμασίας θέας, ήταν εκτεθειμένος σε δροσερές αύρες, έλαμπε κάτω από τις ακτίνες του ηλίου, τον εσκίαζαν υψηλά και πολύφυλλα

δένδρα, δάφνες, κυπαρίσσια, ήταν καλυμμένος από πυκνό κισσό, στολισμένος με φορτωμένα αμπέλια, είχε πλήθος

ημέρων δένδρων, ροδιές, μηλιές, ροδακινιές, αχλαδιές και άλλων κάθε είδους, των οποίων η πλειονότητα, επειδή ήταν θέρος, ήταν φορτωμένα με πάμπολλους και θαυμάσιους καρπούς, βοηθούμενα δε από την τέχνη συναγωνίζονταν τη φύση. Προηγούμενα, μάλιστα, της εποχής τους, έδιδαν τους καρπούς τους πριν τον καιρό τους. Αυτούς, ο κύριος του κήπου

προσέφερε στους ηδονόπληκτους, κολακεύοντας την εκλεπτυσμένη γεύση τους, κυνηγώντας την εύνοιά τους.

Η υπόθεση του έργου ξετυλίγεται στην αρχή του 18ου αιώνα στην Κωνσταντινούπολη της περιόδου των «Τουλιπών», εποχή μεγάλης οθωμανικής πολιτισμικής ακμής, επί Σουλτάνου Αχμέτ του Γ’. Το αφήγημα ξετυλίγεται σε 24 περίπου ώρες. Είμαστε στο καλοκαίρι του 1715. Ο αφηγητής-Φιλόθεος κάνει περίπατο με φίλους του στην πλατεία του Ιπποδρόμου (Ατ-Μεϊντάν) στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί συναντούν ξένους που είναι ντυμένοι περσικά και μιλούν ιταλικά. Ένας από αυτούς τους προσκαλεί να συνεχίσουν τη συζήτησή τους στον κήπο του σπιτιού του. Ακολουθεί μια περιγραφή του μαγευτικού κήπου. Τούρκοι

χωροφύλακες όμως εισβάλλουν στον κήπο και συλλαμβάνουν τον Κορνήλιο. Στη συνέχεια, ο Φιλόθεος και ο Ιάκωβος

πηγαίνουν να συναντήσουν μία λόγια, κοσμοπολίτικη συντροφιά στον Γαλατά ή στο Πέρα. Ακολουθούν συζητήσεις που

αναφέρονται σε ζητήματα επικαιρότητας, φιλολογικά και φιλοσοφικά και ένας βαρκάρης τούς διηγείται τη ζωή του. Την

επομένη, ο Φιλόθεος και ο Ιάκωβος επισκέπτονται τον φίλο τους Κορνήλιο στη φυλακή. Εκεί συναντούν έναν Τούρκο που αφηγείται περιπετειώδεις ιστορίες φυλακισμένων. Η τελευταία συνάντηση-συζήτηση διεξάγεται στον κήπο του

κρυπτοχριστιανού Ιακώβ.

Πρώιμος Νεοελληνικός Διαφωτισμός Ο

ι μελέτες που αφορούν τον

Νεοελληνικό

Διαφωτισμό

έχουν καλλιεργηθεί από τον αεί-

μνηστο

Κωνσταντίνο

Δημαρά

(1904-1992). Οφείλουμε στον Κ.Θ.

Δημαρά το ότι έχει συλλάβει το

σύνολο του φαινομένου, έχει

εξακριβώσει και περιγράψει το

αντικείμενο ερευνών και μελετή-

σει πολλές πτυχές του κινήματος

σε μονογραφίες και εκδόσεις´

τέλος έχει προτείνει μια σύνθεση

και ένα χρονικό διάγραμμα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ο Δημα-

αιώνα, ακριβέστερα από τη Συνθήκη του Küçük Kaynarca (1774) ως

ράς τοποθετούσε τα Ελληνικά Φώτα στο δεύτερο ήμισυ του 18ου

την Ελληνική Επανάσταση.

Αν εξετάσουμε τα πράγματα από τη σκοπιά της πολιτικής εξουσίας και

της πολιτισμικής εξέλιξης των Ελλήνων στο πλαίσιο της συγκριτικής

γραμματολογίας και εντάξουμε την ελληνική πραγματικότητα στο γε-

νικότερο φαινόμενο του Πρώιμου Διαφωτισμού, διαπιστώνουμε ότι τα

πρώτα έργα που ανήκουν αναμφισβήτητα στον Νεοελληνικό Διαφω-

τισμό είναι η Απολογία του Ιώσηπου Μοισιόδακα και το Νομικόν Συν-

ταγμάτιον του βοεβόδα Αλέξανδρου Υψηλάντη, έργα που δημο-

σιεύθηκαν στα 1780.

Ο αιώνας που προηγείται του 1780 μπορεί να χαρακτηριστεί ως Πρώι-

μος Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Συμπίπτει σε μεγάλο μέρος με τη

συγκρότηση και το αποκορύφωμα των Φαναριωτών. Από τα βασικά

γνωρίσματα της εποχής διακρίνουμε μια έντονη απασχόληση των λο-

γίων γύρω από τη θεολογία και την εκκλησία: η παιδεία επιβάλλει

στους λογίους να επανεξετάσουν τα δόγματα για να εναρμονίσουν

την πίστη τους με τα πορίσματα των επιστημών. Η ανανέωση της θρη-

σκευτικής σκέψης στη Δύση προτρέπει πολλούς λογίους να λάβουν

υπόψη τους αλλόθρησκους στοχαστές. Το δεύτερο γνώρισμα είναι

η ανακάλυψη της δυτικής υπεροχής στις επιστήμες, και μάλιστα στη

φιλοσοφία´ ως αποτέλεσμα, η περιέργεια και η μετακένωση υπερτε-

ρούν της δημιουργίας πρωτότυπων έργων. Η συνειδητοποίηση της

πνευματικής και πολιτικής προόδου της Δύσης παροτρύνει ηγεμόνες

και λογίους να προβούν σε μεταρρυθμίσεις στο πλαίσιο του πολιτει-

ακού συστήματος και στον τομέα της εκπαίδευσης. Η αργή εκκοσμί-

κευση της γνώσης και της παιδείας συνεπιφέρει την προβληματική της

ηθικής, αλλά και της γλωσσικής μορφής ως μέσου επικοινωνίας. Αν

ο Πρώιμος Διαφωτισμός ενθαρρύνει την ελεύθερη σκέψη και παρα-

κινεί στον προσωπικό στοχασμό, δε στοχεύει, όμως, να αμφισβητήσει

τα θρησκευτικά δόγματα και να υποσκάψει το κύρος της Εκκλησίας.

Τέλος, πρέπει να παραδεχτούμε ότι το κίνημα αυτό θα αδυνατούσε

* Το έργο γράφτηκε σε αρχαΐζουσα γλώσσα. Κυκλοφόρησε σε χειρόγραφη μορφή και εκδόθηκε μόλις το 1800 από τον Γρηγόριο Κωνσταντά. Στον ακαδημαϊκό νεοελληνιστή και μελετητή του πρώιμου Διαφωτισμού Ζακ Μπουσάρ οφείλουμε μια έξοχη γαλλική μετάφραση και κριτική έκδοση του ελληνικού κειμένου με σχόλια (Nicolas Mavrocordatos, Les Loisirs de Philothée. Texte établi, traduit et commenté par Jacques Bouchard. Avant- propos de C.Th. Dimaras, Association pour l’étude des Lumières en Grèce –

να πραγματοποιηθεί χωρίς την επέκταση του Ελληνισμού στις Παρα-

δουνάβιες Ηγεμονίες. Μιλώντας για την περιοδολόγηση του Πρώιμου

Νεοελληνικού Διαφωτισμού, θεωρούμε ότι η πρώτη περίοδος θα μπο-

ρούσε να τιτλοφορηθεί ως «Θριαμβούσα Εκκλησία». Μια απλή επισκό-

πηση της «Επιτετμημένης Απαρίθμησης των λογίων Γραικών», που

συνέταξε ο Δημήτριος Προκοπίου Πάμπερης στα 1721, μας πείθει ότι η

λογιοσύνη αποτελείται καταρχήν από εκκλησιαστικούς ή από λογίους

που δρουν στους κόλπους της Εκκλησίας, σαν τον Χρύσανθο Νοταρά

και εν μέρει τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο τον Εξ Απορρήτων. Η

δεύτερη περίοδος του Πρώιμου Νεοελληνικού Διαφωτισμού αρχίζει

το 1710, όταν φτάνει στο Ιάσιο ο Νικόλαος Μαυροκορδάτος ως πρώτος

Φαναριώτης ηγεμόνας της Μολδαβίας. Ύστερα μετακινήθηκε στον

θρόνο της Βλαχίας. Την περίοδο αυτή θα μπορούσαμε να την αποκα-

λέσουμε «Έλλογη Απολυταρχία». Συμπίπτει με την «Εποχή των Τουλι-

πών» του σουλτάνου Αχμέτ Γ’ και τα τελευταία χρόνια του Λουδοβίκου

ΙΔ’ στη Γαλλία. Η πιο αξιοπρόσεκτη αλλαγή αφορά στη στάση του Νι-

κόλαου απέναντι στην Εκκλησία και τη θρησκεία. Ο Φαναριώτης δε δι-

στάζει να παραδώσει τον μητροπολίτη του Βουκουρεστίου Άνθιμο στις

οθωμανικές αρχές, αφού του αντιστάθηκε: υπερισχύει η raison d’État.

Ο Νικόλαος είναι ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της εποχής: συνέγραψε

μια πραγματεία, με τίτλο Περί των Καθηκόντων βίβλος, που τον κατέ-

στησε πασίγνωστο στη Δημοκρατία των Γραμμάτων. Αλλά η μεγαλύ-

τερη πρωτοτυπία της εποχής έγκειται στο ότι ο Νικόλαος συνέταξε το

πρώτο μυθιστόρημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τα Φιλοθέου πά-

ρεργα.*

Η τρίτη περίοδος αρχίζει συμβατικά, σύμφωνα με την περιοδολόγησή

μας, με την ενθρόνιση του Κωνσταντίνου Μαυροκορδάτου στα 1730,

μετά τον θάνατο του πατέρα του Νικόλαου. Είναι η εποχή των μεγά-

λων μεταρρυθμίσεων των Φαναριωτών ηγεμόνων, όπως του Κων-

σταντίνου, που κατάργησε τη δουλοπαροικία στη Βλαχία και στη

Μολδαβία. Ο πολύς Ευγένιος Βούλγαρης, πρώτος μεταφραστής του

Βολταίρου στα ελληνικά, ανήκει στον Πρώιμο Διαφωτισμό, αλλά μετά

τη Γαλλική Επανάσταση αναίρεσε τις θέσεις του.

Όπως είπαμε, από το 1780 χρονολογείται ο καθαυτό Νεοελληνικός

Διαφώτισμος, που αποσκοπεί τελικά στην πολιτική απελευθέρωση των

Ελλήνων. Πυκνώνουν τότε ονόματα και δημοσιεύματα : ο Δημήτριος

Καταρτζής συμβουλεύει τους νέους να μάθουν τα γαλλικά, την κοινή

γλώσσα της Ευρώπης´ ο Γρηγόριος Κωνσταντάς προσαρμόζει το πρό-

τυπο που προτείνει η Μεθοδική Εγκυκλοπαίδεια του Panckoucke κι

άλλες γαλλικές πηγές στη Γεωγραφία του´ ο Ρήγας Βελεστινλής συν-

τάσσει επαναστατικό μανιφέστο με το σύνθημα «Ελευθερία, Ισοτιμία,

Αδελφότης»´ ο Αδαμάντιος Κοραής γράφει το Άσμα Πολεμιστήριον.

Ανεπαισθήτως και αναποδράστως η πρωτοπορία του Διαφωτισμού ξε-

φεύγει από τους αυλικούς και τους κληρικούς κύκλους. Η νέα πνευ-

ματική ηγεσία αποτελείται από εμπόρους και λαϊκούς που

αναλαμβάνουν τη διάδοση των απελευθερωτικών ιδεών της Γαλλικής

Επανάστασης.

Ζακ Μπουσάρ

Les Presses de l’Université de Montréal, Αθήνα-Μοντρεάλ, 1989). 300 χρόνια μετά τη συγγραφή του το 1717, το έργο μεταφράστηκε στα νέα ελληνικά από τον Διονύση Χατζόπουλο υπό την επιστημονική εποπτεία και επιμέλεια του Ζακ Μπουσάρ, ειδικά για να παρουσιαστεί στο Θεατρικό Αναλόγιο. Την πρώτη έκδοση του έργου στα νέα ελληνικά ανάλαβαν ο Δήμος Φιλοθέης- Ψυχικού και ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Ψυχικού, με την ευγενική παρότρυνση και υποστήριξη του αρχιμανδρίτη Μιχαήλ Σταθάκη.

Επιμέλεια κριτικής έκδοσης κειμένου: Ζακ Μπουσάρ
Νεοελληνική μετάφραση: Διονύσιος Χατζόπουλος
Σκηνοθεσία – Διδασκαλία: Σπύρος Βραχωρίτης – Σίσσυ Παπαθανασίου
Μουσικό και εικαστικό περιβάλλον: Turquerie
Ενδυματολογική επιμέλεια: Ζωή Μολυβδά Φαμέλη – ΒΕΣΤΙΑΡΙΟ
Ηχογράφηση: Εργαστήριο Μουσικής Έρευνας και Τεχνολογίας,
Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών
Ερμηνεύουν: Κώστας Βασαρδάνης, Χριστιάνα Καραμανίδου,
Χρύσα Καψούλη, Ανδρέας Μαντάς, Ρόζα Προδρόμου, Ευάγγελος Χρήστου